Bazylika
Wniebowzięcia NMP w Gdańsku jest największą
świątynią na całym świecie, która została wykonana z cegieł. Jest to
jeden z najpopularniejszych i najważniejszych zabytków Gdańska. Budowa Kościoła
rozpoczęła 23 marca 1342 roku na mocy
przywileju nadanego przez wielkiego mistrza krzyżaków Ludolfa Kóniga. Budowanie
rozpoczęto z dwóch miejsc jednocześnie – od wschodu i zachodu. Po stronie
zachodniej wzniesiona została niewysoka dzwonnica, która oparta była masywnymi
przyporami. Przy przedłużeniu naw bocznych znajdowały się
niewielkie kaplice. Pierwotnie wieża kościoła była niewielka ze względu na
warunki, dyktowane przez zakon krzyżacki – nie mogła ona przewyższać wysokością
wierzy dawnego zamku krzyżackiego.
Stary kościół Najświętszej Maryi Panny zazwyczaj
przybierał formę trójnawowej bazyliki, której nawa główna sięgała 27 metrów.
Pieczę nad budową od samego początku mieli gdańscy mieszczanie, jednak wszystko
działo się pod czujnym okiem krzyżaków. Gdańszczanie chcieli wybudować
świątynię wysoką, dużą i strojną na co nie pozwalał im zakon. Budowę
zakończono w roku 1361. Przez kolejne 200 lat budowa świątynia była dodatkowo
rozbudowywana i wzbogacana. Po wyjściu Gdańska spod panowania krzyżackiego w
końcu udało się wybudować nową, odpowiednio wysoką wieżę Kościoła, która do
dnia dzisiejszego góruje nad Gdańskiem i jest dominantą w jego krajobrazie –
mierzy ona 78 m wysokości. W 1529 roku do Gdańska dotarła reformacja i w tym
samym roku w kościele tym odbyło się pierwsze w Polsce nabożeństwo
protestanckie.
Do 1572 roku w świątyni odbywały się nabożeństwa zarówno
protestanckie jak i katolickie. Przez kolejne
stulecia kościół służył głównie gminie luterańskiej, pomimo to w niektóre
święta w bazylice mogli modlić się również katolicy. Zgodnie z wytycznymi
Lutra, ściany do tej pory pokryte bogatymi polichromiami zostały zamalowane na
biało, aby świątynia była mniej strojna i bogata. Ściany bazyliki pozostały
białe do dnia dzisiejszego, przez co jej wnętrze przez wielu jest odbierane
jako zimne i przytłaczające (kubatura świątyni to 155 000 m3 a
powierzchnia wynosi 5000 m2). Świątynia została wzbogacona przez gdańską
szlachtę licznymi dziełami sztuki, które świadczyły o bogactwie i potędze
Gdańszczan, a także o ich pobożności i nabożeństwie do Matki Bożej. Od XIX
wieku w świątyni przeprowadzano szereg prac renowacyjnych, które znacznie
wzmocniły konstrukcje kościoła a szczególnie ogromnej wierzy zachodniej.
W czasie
II wojny światowej kościół mocno ucierpiał. Podczas ostrzału artyleryjskiego
spłonął dach świątyni, runęło 40% jej sklepienia a w wyniku pożaru stopił się
dzwon GRATIA DEI, który był w świątyni niemal od jej początków i ważył 5300 kg.
Duża część wyposażenia została rozkradziona przez Niemców zajmujących Gdańsk.
Podczas oblężenia bazyliki wielu Gdańszczan wynosiło z niej dzieła sztuki,
które po zakończeniu wojny zwrócili na swoje miejsca. Niektóre zabytki z
Gdańskiej fary trafiły do Muzeum Narodowego w Warszawie i są tam do dnia
dzisiejszego. W 1946 roku, po zakończeniu wojny rozpoczęto odbudowę świątyni i
jej odgruzowywanie. W 1945 roku bazylika przeszła w ręce katolików decyzją rady
narodowej zwołanej specjalnie na tą okoliczność. 17.11.1955 poświęcono
świątynię, pomimo dalej trwających prac renowacyjnych. W ich trakcie, kilka dni
po wyświęceniu kościoła, odkryto fragmenty gotyckiej polichromii. W roku 1983
pokryto jednak ściany wapnem, ponieważ polichromie były znacznie
zniszczone.
W 1965 roku gdańska fara została wyniesiona do
godności bazyliki mniejszej a w 1982 roku kościół stał się kontrkatedrą. W 1979
roku staraniami proboszcza Stanisława Bogdanowicza udało się odzyskać sporą
część zabytków, którą rozkradli Niemcy, znajdowały się one w jednym z
Berlińskich muzeów. Jednym z najważniejszych dzieł sztuki znajdujących się w
bazylice jest „Sąd Ostateczny” Hansa Memlinga, od kilku lat dzieło to
przeniesiono jednak do gdańskiego muzeum, aby zapobiec jego korozji.


